Article
General
Research
Empatia
“Een kamer op een veilige plek is beter dan een huis onder vuur”
Daryna Yakymova is een kunsthistorica uit Kyiv die jarenlang onderzoek heeft gedaan naar twintigste-eeuwse en hedendaagse kunst voor het Nationaal Kunstmuseum van Oekraïne. In oktober 2022 vluchtte ze met haar twee dochters, toen 9 en 1 jaar oud, naar Nederland, waar ze acht maanden in Rotterdam woonde. In de zomer van 2023 keerde ze terug naar Oekraïne om zich weer bij haar man en moeder te voegen en haar werk in het museum te hervatten.
Nu de raket- en droneaanvallen intensiveren en de winter opnieuw nadert, overweegt Daryna voor een tweede keer uit Oekraïne te vertrekken. Maar het vinden van een veilige plek is niet meer zo eenvoudig als in 2022. Haar verhaal weerspiegelt de realiteit van veel ontheemde Oekraïners: terugkeren naar huis betekent niet per se het einde van ontheemding.
“Ik miste het om mijn beroep uit te oefenen. Ik moest weer aan het werk.”
Foto: Daryna met haar kinderen in Nederland in 2022
Je vertrok in oktober 2022 voor het eerst uit Kyiv naar Nederland. Wat bracht je tot die beslissing?
Daryna Yakymova: In oktober 2022 kregen we te maken met zware raketaanvallen die onze energie-infrastructuur voor een deel verwoestten. We hadden geen elektriciteit en dat was beangstigend. De aanvallen waren niet alleen gevaarlijk, maar ook ergl stressvol.
Een vriendin van mij woont in Nederland met haar partner, die oorspronkelijk uit Dnipro komt maar al jarenlang in Rotterdam woont. Toen de oorlog uitbrak, huurde hij een appartement voor vrienden die naar Nederland waren gevlucht. Die oktober vonden zij andere woonruimte, waardoor het appartement vrijkwam.
Mijn vriendin stelde voor dat ik tijdelijk mijn intrek zou nemen in het appartement, zodat mijn kinderen en ik even tot rust konden komen. Natuurlijk stemde ik daarmee in. Ik was daarvoor slechts één keer in Nederland geweest, tijdens een korte museumreis naar Amsterdam met mijn collega's. Maar deze keer bleven we acht maanden.
Hoe heb je het ervaren om je in Nederland te vestigen?
Daryna Yakymova: Het verkrijgen van tijdelijke bescherming verliep heel eenvoudig. Naar mijn ervaring werkt het systeem in Nederland erg goed. De communicatie was uitstekend, zowel via e-mail als persoonlijk. De gemeente hielp met het papierwerk en ik had iemand die contact met me hield, ook wanneer ik vragen had over het onderwijs van mijn kinderen. Alles was duidelijk en relatief eenvoudig.
Foto: Daryna's dochter.
Maar die periode had ook een andere kant. Ik was alleen met mijn kinderen en werkte niet. Mijn dagen stonden volledig in het teken van de zorg voor hen. Langzaam begon ik te voelen wat ik professionele honger zou noemen. Ik moest werken. Ik wilde iets betekenisvols doen met mijn vak. In Rotterdam had ik het gevoel dat niemand mijn vaardigheden nodig had.
“Ik wilde weer aan het werk en opnieuw een normaal leven opbouwen.”
Waarom besloot je in de zomer van 2023 naar Kyiv terug te keren?
Daryna Yakymova: Daar waren verschillende redenen voor. Mijn moeder was in Kyiv, mijn man was in Oekraïne en we waren al lange tijd van elkaar gescheiden. Ik wilde weer samen kunnen zijn. Ik wilde terugkeren naar mijn baan in het museum en mijn normale leven weer opbouwen.
De veiligheidssituatie in Kyiv leek op dat moment redelijk beheersbaar. De stad werd niet geconfronteerd met bombardementen van dezelfde intensiteit als nu. Toen de zomervakantie op de scholen begon, schreef ik me uit bij de gemeente Rotterdam, haalde ik mijn kinderen van school, regelde ik de laatste zaken en keerde ik terug naar Kyiv. We pakten ons gewone leven weer op.
Voor mij is Kyiv thuis. Ik ben hier geboren, ik woon hier en mijn hele leven is met deze stad verweven. Wanneer ik terugkeer naar Kyiv, keer ik terug naar mijn eigen leven.
Terugkijkend op je beslissing om in 2022 te vertrekken, hoe is je perspectief sindsdien veranderd?
Daryna Yakymova: Ik denk er nu niet meer hetzelfde over als toen. Toen ik in 2022 vertrok was ik vooral gericht op weer aan het werk gaan en het voortzetten van mijn carrière. Ik volgde de ontwikkelingen in de veiligheidssituatie niet zo nauwlettend als nu. Natuurlijk waren er aanvallen, maar op dat moment waren andere dingen belangrijker voor mij.
Nu word ik dagelijks met aanvallen geconfronteerd. Ik ben er zo uitgeput door geraakt dat ik besef dat ik een pauze nodig heb. Ik moet mijn kinderen beschermen en hun veiligheid vooropstellen.
De voldoening die ik uit mijn werk haal, zal niet verdwijnen. Ik kan later altijd weer terugkeren naar mijn vak. Maar op dit moment staat de veiligheid voorop.
“Het is moeilijk geworden om simpelweg te bestaan.”
Hoe is het dagelijks leven in Kyiv veranderd sinds je terugkeer?
Daryna Yakymova: Het is buitengewoon moeilijk geworden om gewoon te bestaan.
Oorlogsvoering is ook een technologische wedloop. Naarmate er nieuwe wapens worden ontwikkeld, zijn het de burgers die de gevolgen daarvan ondervinden. Ongeveer zes maanden geleden werden Shahed-drones met straalaandrijving op grote schaal ingezet tegen Kyiv. Dat heeft de betekenis van het dagelijks leven in de stad veranderd.
Je gaat naar bed zonder te weten of je die nacht zal kunnen slapen. Je legt je kinderen in bed en vervolgens gaan de luchtalarmen af. Je hoort de sirenes buiten, gevolgd door explosies en drones. Daarna volgen waarschuwingen voor ballistische raketten, die bijzonder beangstigend zijn.
Wanneer er wordt gewaarschuwd voor ballistische raketten, heb je letterlijk ongeveer drie minuten om uit bed te komen en de gang te bereiken. Je moet jezelf beschermen tegen glasscherven van ruiten die door een explosie kunnen versplinteren en door de kamer kunnen vliegen.
Vaak is er geen tijd om een schuilkelder te bereiken. Je moet onmiddellijk reageren en weggaan bij de ramen.
Wanneer er een grootschalige aanval wordt aangekondigd, weten we dat raketten en drones uit verschillende richtingen kunnen naderen. Er kunnen wel dertig ballistische raketten tegelijk op de stad afkomen. Sommige worden mogelijk niet onderschept, omdat er naar mijn mening helaas niet genoeg luchtverdedigingssystemen zijn om ballistische raketten tegen te houden en onze steden afdoende te beschermen.
Deze raketten kunnen woongebouwen treffen, zoals helaas maar al te vaak gebeurt, of doelwitten raken zoals energie-infrastructuur, logistieke voorzieningen, vervoersknooppunten en andere kritieke locaties. We weten hoe we ons op zo'n aanval moeten voorbereiden. Mijn kinderen en ik verzamelen de spullen die we nodig hebben — dekens, kussens en slaapzakken — en gaan naar de schuilkelder bij hun school, op ongeveer 300 meter van ons huis. Daar blijven we tot de ochtend.
Maar wanneer er plotseling raketgevaar dreigt en er geen tijd is om ons voor te bereiden, voelt het alsof we Russisch roulette spelen.
Welke invloed heeft dit op het dagelijks leven van je dochters?
Daryna Yakymova: Kinderen zijn natuurlijk bang. Ze brengen uren door in schuilkelders in plaats van normaal te leren of te spelen.
Als er 's ochtends een luchtalarm afgaat, kun je je kind niet zomaar naar de kleuterschool brengen. De kinderen moeten op een veilige plek blijven totdat het alarm voorbij is. Een alarm kan drie, vier of zelfs zes uur aanhouden.
Op de kleuterschool zitten kinderen van verschillende leeftijden opeengepakt in dezelfde schuilkelder — van de jongste groepen tot de oudere kinderen. Dat is moeilijk voor hen. De ruimtes worden benauwd, de ventilatie is niet altijd toereikend en de kinderen zijn moe en gestrest. Wanneer er explosies plaatsvinden, worden ze bang en zijn hun ouders er niet om hen te troosten. Mijn jongste dochter gaat naar een inclusieve kleuterschool, waar ook kinderen met extra ondersteuningsbehoeften zitten. Voor hen kunnen deze omstandigheden nog moeilijker zijn.
Wanneer ik op mijn werk ben en weet dat mijn kind al drie uur in een schuilkelder heeft doorgebracht, kan ik mij niet meer concentreren op mijn werk. Het enige waar ik aan denk is hoe snel ik bij haar kan komen, haar mee naar huis kan nemen en haar kan helpen tot rust te komen en uit te rusten.
Een normaal schoolleven is er niet meer, de kleuterschool kent geen vaste dagelijkse routine en ook het werkende leven wordt steeds vaker ontwricht.
Foto: Daryna's dochter.
Hoe is het om onder deze omstandigheden bij het Nationaal Kunstmuseum te blijven werken?
Daryna Yakymova: In mei sloeg een raket in de buurt van ons museum in en door de schokgolf sneuvelde alle ruiten van het negentiende-eeuwse gebouw. Ook de muren en gevels raakten beschadigd.
Veel van onze ramen zijn nu met multiplex afgedekt. Nu de winter nadert, worden de ruimtes koud en vochtig en wordt het steeds moeilijker om er te werken.
Foto: Nationaal Kunstmuseum na de bombardementen in Mei.
Wanneer de elektriciteit uitvalt, werkt bijna niets meer. We hebben draagbare stroomstations waarmee we de beveiligingsalarmen draaiende houden. Bij evenementen gebruiken we deze stroomstations ook om de apparatuur die we nodig hebben van stroom te voorzien. We proberen ons werk voort te zetten onder omstandigheden die allesbehalve normaal zijn.
Foto: Nationaal Kunstmuseum na de bombardementen in Mei.
Maar zelfs wanneer ik in het museum ben, maak ik me voortdurend zorgen over mijn kinderen. Onderweg naar het werk zie je de rooksporen van onderschepte drones in de lucht of de plekken waar drones zijn ingeslagen. Je ziet wat er om je heen gebeurt en draagt die angst de hele dag met je mee.
Onlangs zaten we na een aanval op de energie-infrastructuur twee volle dagen zonder stroom. Het stookseizoen was nog niet eens begonnen en we hadden al te maken met geplande en noodgedwongen stroomonderbrekingen. Het is uitputtend. Door slaapgebrek en de voortdurende angst is het moeilijk om je werk goed te doen en een gevoel van stabiliteit te behouden.
“Ik moet mijn kinderen beschermen en hun veiligheid op de eerste plaats zetten.”
Wanneer begon je serieus te overwegen om Oekraïne opnieuw te verlaten?
Daryna Yakymova: Toen de Shahed-drones met straalaandrijving verschenen. Ik begon me af te vragen of we niet beter ergens anders naartoe konden gaan.
Aanvankelijk overwoog ik om naar het westen van Oekraïne te verhuizen. We hadden zelfs de zomer doorgebracht in de regio Tsjerkasy. Maar inmiddels zien we dat ook in het westen van Oekraïne de aanvallen heviger worden. De aanvalsgolven die Kyiv in de zomer en de herfst teisterden, treffen nu ook andere regio's.
In Kyiv blijven is gevaarlijk geworden door de ballistische raketten en Shahed-drones. Ik ben uitgeput door de voortdurende angst en het slaapgebrek. Ik heb het gevoel dat ik een punt heb bereikt waarop ik hiervan moet herstellen. Ik moet de veiligheid van mijn kinderen vooropstellen.
Ik bekijk de situatie niet langer in de eerste plaats vanuit mijn professionele perspectief. Nu kijk ik ernaar als moeder, met de verantwoordelijkheid om mijn kinderen te beschermen.
Waarom overweeg je om terug te keren naar Nederland?
Daryna Yakymova: Ik heb verschillende mogelijkheden onderzocht, omdat het gevaarlijk is om hier te blijven. Nederland is een van de opties die ik heb overwogen, mede omdat ik er eerder onder tijdelijke bescherming heb verbleven.
Maar de woningcrisis vormt een grote hindernis.
Ik heb verschillende Nederlandse gemeenten aangeschreven. Ze reageren snel en dat waardeer ik. Tot nu toe heeft elke gemeente die ik heb benaderd, op mijn bericht gereageerd. Ze leggen uit dat ik kan komen en dat ze mijn situatie met mij zullen bespreken, maar geven ook aan dat alle opvangplaatsen waarvoor zij verantwoordelijk zijn, bezet zijn.
Er zijn wachtlijsten met mensen die nog geen woonruimte hebben kunnen vinden.
Ik heb niet alle gemeenten in Nederland benaderd en kan dus niet voor het hele land spreken. Maar uit de reacties die ik heb ontvangen, blijkt wel hoe moeilijk het is om woonruimte te vinden.
Wat zou er gebeuren als je nu in Nederland aankomt?
Daryna Yakymova: Dat is precies de vraag die ik nog niet kan beantwoorden.
Mijn eerste vraag is of ik überhaupt kan komen. Er is een verschil tussen een land kunnen binnenkomen en weten waar je zal wonen zodra je aankomt.
Ik heb gekeken naar particuliere huurwoningen tegen relatief redelijke prijzen, maar ik kan niet zomaar een appartement huren. Ik werk niet in Nederland, heb geen Nederlands inkomen en woon er momenteel niet. Onder deze omstandigheden is het heel moeilijk om een verhuurder te vinden die aan mij wil verhuren.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Om werk te vinden, moet ik daar zijn en me er vestigen. Maar om me daar te kunnen vestigen, heb ik eerst een woonplek nodig.
Ook de details rond het verlengen of verkrijgen van tijdelijke bescherming moeten nog worden opgehelderd. Ik ben nog niet zover gekomen, omdat huisvesting de eerste en belangrijkste vraag is. Het appartement waar we in Rotterdam woonden, is geen optie meer. Toen ik vertrok, liep het huurcontract af en trokken andere mensen erin.
Ik probeer dus te begrijpen welke mogelijkheden er nog zijn.
“Mensen denken dat Oekraïners definitief terugkeren. Ik denk niet dat dat klopt.”
Er wordt veel gesproken over Oekraïners die terugkeren. Wat zouden mensen in de gastlanden volgens jou hierover moeten begrijpen?
Daryna Yakymova: Ik denk niet dat we ervan moeten uitgaan dat Oekraïners die terugkeren, definitief in Oekraïne zullen blijven.
Integendeel, ik denk dat veel mensen mogelijk opnieuw zullen proberen te vertrekken, omdat de situatie steeds moeilijker wordt. De winter nadert en de energie-infrastructuur is beschadigd. We hebben nu al te maken met langdurige stroomonderbrekingen, terwijl de verwarming nog niet eens aanstaat.
Ik weet niet of Europese landen opnieuw meer Oekraïners zullen zien aankomen, maar ik denk dat ze mogelijk weer te maken krijgen met een nieuwe vluchtelingenstroom, met name van gezinnen met kinderen.
Daarom is het belangrijk te begrijpen dat terugkeren naar Oekraïne niet noodzakelijk betekent dat iemand heeft besloten er voorgoed te blijven. Omstandigheden veranderen. Wat twee jaar geleden nog te doen was, is dat vandaag misschien niet meer.
Mensen nemen beslissingen op basis van de omstandigheden waarmee ze op dat moment worden geconfronteerd. Verandert de situatie, dan moeten ze hun mogelijkheden opnieuw afwegen.
Wat zouden Nederland en andere Europese landen volgens jou anders moeten doen voor Oekraïners die bescherming zoeken?
Daryna Yakymova: Ik denk dat er veel meer aandacht moet komen voor de integratie van Oekraïners op de arbeidsmarkt.
Oekraïners kunnen zich aanpassen. Ze kunnen talen leren, nieuwe vaardigheden verwerven en hun weg vinden in verschillende professionele omgevingen. Velen hebben een hogere opleiding en ruime werkervaring. Het zijn artsen, onderzoekers, academici en andere specialisten.
Toch ken ik hoogopgeleide Oekraïners die geen werk kunnen vinden dat aansluit bij hun opleiding en ervaring. Ik ken mensen met een doctoraat en gespecialiseerde medische kwalificaties die in Rotterdam moeite hebben gehad om werk te vinden. Hun kennis en vaardigheden zouden juist van grote waarde kunnen zijn voor het land waar ze wonen. Toch worden hun kwalificaties en ervaring vaak onvoldoende benut.
Toen ik in Rotterdam woonde, was er voor mij geen verplichting om Nederlands te leren. Ik kon ervoor kiezen om de taal te studeren, cursussen te volgen en samen met mijn kind te leren, maar er was geen directe noodzaak om dat te doen. Ik denk dat het leren van de taal veel actiever moet worden gestimuleerd. Mensen moeten de kans krijgen om een bepaald taalniveau te bereiken, zodat ze zich professioneel kunnen ontwikkelen en aan de arbeidsmarkt kunnen deelnemen.
Dat zou niet alleen de economie ten goede komen, maar Oekraïners ook helpen het gevoel te krijgen dat ze een bijdrage leveren, in plaats van alleen maar af te wachten tot hun situatie wordt opgelost.
Wij zijn geen mensen die hier aankomen zonder opleiding, vaardigheden of werkervaring. We hebben kwalificaties, kennis en het vermogen om ons aan te passen. Ik denk dat gastlanden veel meer moeite moeten doen om dat te erkennen en ons te helpen onze vaardigheden daadwerkelijk te benutten.
Welke ondersteuning hebben ontheemde Oekraïners naast werk nog meer nodig?
Daryna Yakymova: Huisvesting is het meest urgente probleem. Je hebt eerst een plek nodig om te wonen voordat je je leven weer kunt opbouwen.
Ik denk niet dat dit probleem zich alleen in Nederland voordoet. De woningcrisis treft veel Europese landen en maakt het bijzonder moeilijk voor mensen die hun huis hebben moeten verlaten.
Ook in Oekraïne hebben mensen moeite om een veilige plek te vinden om naartoe te gaan. Vrijwilligers en maatschappelijke organisaties bieden psychologische ondersteuning, helpen mensen die binnen Oekraïne ontheemd zijn geraakt bij het vinden van woonruimte en zoeken onderdak voor gezinnen. Veel van dit werk is afhankelijk van mensen die elkaar helpen.
Voor mensen uit gebieden dicht bij de frontlinie is vertrekken soms moeilijk, simpelweg omdat ze nergens naartoe kunnen en niet het geld hebben om ergens anders een leven op te bouwen.
Het zijn problemen die diep ingrijpen in het dagelijks leven van mensen. Oplossingen moeten daarom aansluiten bij de omstandigheden waarin zij zich daadwerkelijk bevinden.
“Een kamer op een veilige plek is beter dan een huis onder vuur.”
Als je eraan denkt opnieuw te vertrekken, wat zou voor jou en je dochters het grootste verschil maken?
Daryna Yakymova: Eerlijk gezegd zou een kamer op een veilige plek voor mij en mijn kinderen — wat voor huisvesting dan ook waar we kunnen wonen zonder voortdurend bang te hoeven zijn — vele malen beter zijn dan mijn appartement in Kyiv.
Mijn appartement heeft meerdere kamers. Het is mijn thuis, de plek waar ik van houd, die van mij is en waar mijn hele leven mee verbonden is.
Maar het ligt voortdurend onder vuur.
Een kamer op een veilige plek, met licht en verwarming, zou op dit moment veel beter voor ons zijn dan het huis waar ik zo van houd, maar waar we ons niet veilig kunnen voelen.
Ik had me nooit kunnen voorstellen dat ik ooit voor zo’n keuze zou komen te staan. Maar dit is de realiteit waarmee ik word geconfronteerd.
Is er nog iets wat je mensen in Europa zou willen laten begrijpen over Oekraïners die mogelijk opnieuw moeten vertrekken?
Daryna Yakymova: Ik zou willen dat mensen begrijpen dat zulke beslissingen niet eenvoudig zijn. We keren niet per se terug omdat de oorlog voorbij is of omdat we denken dat het leven in Oekraïne weer veilig is. We keren terug omdat onze familie, onze huizen, ons werk en ons leven daar zijn. We proberen dat leven steeds opnieuw op te bouwen zodra de omstandigheden dat toelaten.
Maar er komt een moment waarop het gevaar te groot wordt, zeker als je kinderen hebt.
Ik houd van Kyiv. Ik wil in mijn museum werken. Ik wil dat mijn kinderen een normale kindertijd hebben. Ik wil dat we 's nachts kunnen slapen, naar school en naar ons werk kunnen gaan en zonder voortdurende angst kunnen leven.
Op dit moment kan ik mijn kinderen dat hier niet garanderen.
Ik weet niet precies wat er hierna zal gebeuren. Ik kan de situatie alleen blijven volgen en beslissingen nemen op basis van wat het veiligst is voor mijn gezin.
Voor nu moet veiligheid vooropstaan.
_____________________________________________________________________________________
De ervaring van Daryna illustreert de onzekerheid waarmee Oekraïners worden geconfronteerd wanneer ontheemding geen rechtlijnig traject is van vluchten naar terugkeer. Het onderzoeksrapport van OPORA Foundation, Navigating Return: Understanding the Challenges and Well-Being of Ukrainians Coming Home Amid Conflict, onderzoekt deze veranderende patronen van mobiliteit en de druk die mensen ertoe brengt te beslissen of ze naar Oekraïne terugkeren of opnieuw bescherming in het buitenland zoeken.
Voor sommige gezinnen is terugkeer een poging om zich weer bij hun dierbaren te voegen en hun professionele en persoonlijke leven opnieuw op te bouwen. Wanneer de veiligheidssituatie verslechtert, kan opnieuw vertrekken noodzakelijk worden. Tegelijkertijd maken woningtekorten en belemmeringen op de arbeidsmarkt het moeilijk om elders een veilig en stabiel bestaan op te bouwen.
Het verhaal van Daryna maakt deze tegenstrijdigheid tastbaar: iemand kan een huis, een beroep en een leven hebben om naar terug te keren, en toch opnieuw op zoek moeten naar een veilige plek.
Daryna Yakymova is een kunsthistorica uit Kyiv die jarenlang onderzoek heeft gedaan naar twintigste-eeuwse en hedendaagse kunst voor het Nationaal Kunstmuseum van Oekraïne. In oktober 2022 vluchtte ze met haar twee dochters, toen 9 en 1 jaar oud, naar Nederland, waar ze acht maanden in Rotterdam woonde. In de zomer van 2023 keerde ze terug naar Oekraïne om zich weer bij haar man en moeder te voegen en haar werk in het museum te hervatten.
Nu de raket- en droneaanvallen intensiveren en de winter opnieuw nadert, overweegt Daryna voor een tweede keer uit Oekraïne te vertrekken. Maar het vinden van een veilige plek is niet meer zo eenvoudig als in 2022. Haar verhaal weerspiegelt de realiteit van veel ontheemde Oekraïners: terugkeren naar huis betekent niet per se het einde van ontheemding.
“Ik miste het om mijn beroep uit te oefenen. Ik moest weer aan het werk.”
Foto: Daryna met haar kinderen in Nederland in 2022
Je vertrok in oktober 2022 voor het eerst uit Kyiv naar Nederland. Wat bracht je tot die beslissing?
Daryna Yakymova: In oktober 2022 kregen we te maken met zware raketaanvallen die onze energie-infrastructuur voor een deel verwoestten. We hadden geen elektriciteit en dat was beangstigend. De aanvallen waren niet alleen gevaarlijk, maar ook ergl stressvol.
Een vriendin van mij woont in Nederland met haar partner, die oorspronkelijk uit Dnipro komt maar al jarenlang in Rotterdam woont. Toen de oorlog uitbrak, huurde hij een appartement voor vrienden die naar Nederland waren gevlucht. Die oktober vonden zij andere woonruimte, waardoor het appartement vrijkwam.
Mijn vriendin stelde voor dat ik tijdelijk mijn intrek zou nemen in het appartement, zodat mijn kinderen en ik even tot rust konden komen. Natuurlijk stemde ik daarmee in. Ik was daarvoor slechts één keer in Nederland geweest, tijdens een korte museumreis naar Amsterdam met mijn collega's. Maar deze keer bleven we acht maanden.
Hoe heb je het ervaren om je in Nederland te vestigen?
Daryna Yakymova: Het verkrijgen van tijdelijke bescherming verliep heel eenvoudig. Naar mijn ervaring werkt het systeem in Nederland erg goed. De communicatie was uitstekend, zowel via e-mail als persoonlijk. De gemeente hielp met het papierwerk en ik had iemand die contact met me hield, ook wanneer ik vragen had over het onderwijs van mijn kinderen. Alles was duidelijk en relatief eenvoudig.
Foto: Daryna's dochter.
Maar die periode had ook een andere kant. Ik was alleen met mijn kinderen en werkte niet. Mijn dagen stonden volledig in het teken van de zorg voor hen. Langzaam begon ik te voelen wat ik professionele honger zou noemen. Ik moest werken. Ik wilde iets betekenisvols doen met mijn vak. In Rotterdam had ik het gevoel dat niemand mijn vaardigheden nodig had.
“Ik wilde weer aan het werk en opnieuw een normaal leven opbouwen.”
Waarom besloot je in de zomer van 2023 naar Kyiv terug te keren?
Daryna Yakymova: Daar waren verschillende redenen voor. Mijn moeder was in Kyiv, mijn man was in Oekraïne en we waren al lange tijd van elkaar gescheiden. Ik wilde weer samen kunnen zijn. Ik wilde terugkeren naar mijn baan in het museum en mijn normale leven weer opbouwen.
De veiligheidssituatie in Kyiv leek op dat moment redelijk beheersbaar. De stad werd niet geconfronteerd met bombardementen van dezelfde intensiteit als nu. Toen de zomervakantie op de scholen begon, schreef ik me uit bij de gemeente Rotterdam, haalde ik mijn kinderen van school, regelde ik de laatste zaken en keerde ik terug naar Kyiv. We pakten ons gewone leven weer op.
Voor mij is Kyiv thuis. Ik ben hier geboren, ik woon hier en mijn hele leven is met deze stad verweven. Wanneer ik terugkeer naar Kyiv, keer ik terug naar mijn eigen leven.
Terugkijkend op je beslissing om in 2022 te vertrekken, hoe is je perspectief sindsdien veranderd?
Daryna Yakymova: Ik denk er nu niet meer hetzelfde over als toen. Toen ik in 2022 vertrok was ik vooral gericht op weer aan het werk gaan en het voortzetten van mijn carrière. Ik volgde de ontwikkelingen in de veiligheidssituatie niet zo nauwlettend als nu. Natuurlijk waren er aanvallen, maar op dat moment waren andere dingen belangrijker voor mij.
Nu word ik dagelijks met aanvallen geconfronteerd. Ik ben er zo uitgeput door geraakt dat ik besef dat ik een pauze nodig heb. Ik moet mijn kinderen beschermen en hun veiligheid vooropstellen.
De voldoening die ik uit mijn werk haal, zal niet verdwijnen. Ik kan later altijd weer terugkeren naar mijn vak. Maar op dit moment staat de veiligheid voorop.
“Het is moeilijk geworden om simpelweg te bestaan.”
Hoe is het dagelijks leven in Kyiv veranderd sinds je terugkeer?
Daryna Yakymova: Het is buitengewoon moeilijk geworden om gewoon te bestaan.
Oorlogsvoering is ook een technologische wedloop. Naarmate er nieuwe wapens worden ontwikkeld, zijn het de burgers die de gevolgen daarvan ondervinden. Ongeveer zes maanden geleden werden Shahed-drones met straalaandrijving op grote schaal ingezet tegen Kyiv. Dat heeft de betekenis van het dagelijks leven in de stad veranderd.
Je gaat naar bed zonder te weten of je die nacht zal kunnen slapen. Je legt je kinderen in bed en vervolgens gaan de luchtalarmen af. Je hoort de sirenes buiten, gevolgd door explosies en drones. Daarna volgen waarschuwingen voor ballistische raketten, die bijzonder beangstigend zijn.
Wanneer er wordt gewaarschuwd voor ballistische raketten, heb je letterlijk ongeveer drie minuten om uit bed te komen en de gang te bereiken. Je moet jezelf beschermen tegen glasscherven van ruiten die door een explosie kunnen versplinteren en door de kamer kunnen vliegen.
Vaak is er geen tijd om een schuilkelder te bereiken. Je moet onmiddellijk reageren en weggaan bij de ramen.
Wanneer er een grootschalige aanval wordt aangekondigd, weten we dat raketten en drones uit verschillende richtingen kunnen naderen. Er kunnen wel dertig ballistische raketten tegelijk op de stad afkomen. Sommige worden mogelijk niet onderschept, omdat er naar mijn mening helaas niet genoeg luchtverdedigingssystemen zijn om ballistische raketten tegen te houden en onze steden afdoende te beschermen.
Deze raketten kunnen woongebouwen treffen, zoals helaas maar al te vaak gebeurt, of doelwitten raken zoals energie-infrastructuur, logistieke voorzieningen, vervoersknooppunten en andere kritieke locaties. We weten hoe we ons op zo'n aanval moeten voorbereiden. Mijn kinderen en ik verzamelen de spullen die we nodig hebben — dekens, kussens en slaapzakken — en gaan naar de schuilkelder bij hun school, op ongeveer 300 meter van ons huis. Daar blijven we tot de ochtend.
Maar wanneer er plotseling raketgevaar dreigt en er geen tijd is om ons voor te bereiden, voelt het alsof we Russisch roulette spelen.
Welke invloed heeft dit op het dagelijks leven van je dochters?
Daryna Yakymova: Kinderen zijn natuurlijk bang. Ze brengen uren door in schuilkelders in plaats van normaal te leren of te spelen.
Als er 's ochtends een luchtalarm afgaat, kun je je kind niet zomaar naar de kleuterschool brengen. De kinderen moeten op een veilige plek blijven totdat het alarm voorbij is. Een alarm kan drie, vier of zelfs zes uur aanhouden.
Op de kleuterschool zitten kinderen van verschillende leeftijden opeengepakt in dezelfde schuilkelder — van de jongste groepen tot de oudere kinderen. Dat is moeilijk voor hen. De ruimtes worden benauwd, de ventilatie is niet altijd toereikend en de kinderen zijn moe en gestrest. Wanneer er explosies plaatsvinden, worden ze bang en zijn hun ouders er niet om hen te troosten. Mijn jongste dochter gaat naar een inclusieve kleuterschool, waar ook kinderen met extra ondersteuningsbehoeften zitten. Voor hen kunnen deze omstandigheden nog moeilijker zijn.
Wanneer ik op mijn werk ben en weet dat mijn kind al drie uur in een schuilkelder heeft doorgebracht, kan ik mij niet meer concentreren op mijn werk. Het enige waar ik aan denk is hoe snel ik bij haar kan komen, haar mee naar huis kan nemen en haar kan helpen tot rust te komen en uit te rusten.
Een normaal schoolleven is er niet meer, de kleuterschool kent geen vaste dagelijkse routine en ook het werkende leven wordt steeds vaker ontwricht.
Foto: Daryna's dochter.
Hoe is het om onder deze omstandigheden bij het Nationaal Kunstmuseum te blijven werken?
Daryna Yakymova: In mei sloeg een raket in de buurt van ons museum in en door de schokgolf sneuvelde alle ruiten van het negentiende-eeuwse gebouw. Ook de muren en gevels raakten beschadigd.
Veel van onze ramen zijn nu met multiplex afgedekt. Nu de winter nadert, worden de ruimtes koud en vochtig en wordt het steeds moeilijker om er te werken.
Foto: Nationaal Kunstmuseum na de bombardementen in Mei.
Wanneer de elektriciteit uitvalt, werkt bijna niets meer. We hebben draagbare stroomstations waarmee we de beveiligingsalarmen draaiende houden. Bij evenementen gebruiken we deze stroomstations ook om de apparatuur die we nodig hebben van stroom te voorzien. We proberen ons werk voort te zetten onder omstandigheden die allesbehalve normaal zijn.
Foto: Nationaal Kunstmuseum na de bombardementen in Mei.
Maar zelfs wanneer ik in het museum ben, maak ik me voortdurend zorgen over mijn kinderen. Onderweg naar het werk zie je de rooksporen van onderschepte drones in de lucht of de plekken waar drones zijn ingeslagen. Je ziet wat er om je heen gebeurt en draagt die angst de hele dag met je mee.
Onlangs zaten we na een aanval op de energie-infrastructuur twee volle dagen zonder stroom. Het stookseizoen was nog niet eens begonnen en we hadden al te maken met geplande en noodgedwongen stroomonderbrekingen. Het is uitputtend. Door slaapgebrek en de voortdurende angst is het moeilijk om je werk goed te doen en een gevoel van stabiliteit te behouden.
“Ik moet mijn kinderen beschermen en hun veiligheid op de eerste plaats zetten.”
Wanneer begon je serieus te overwegen om Oekraïne opnieuw te verlaten?
Daryna Yakymova: Toen de Shahed-drones met straalaandrijving verschenen. Ik begon me af te vragen of we niet beter ergens anders naartoe konden gaan.
Aanvankelijk overwoog ik om naar het westen van Oekraïne te verhuizen. We hadden zelfs de zomer doorgebracht in de regio Tsjerkasy. Maar inmiddels zien we dat ook in het westen van Oekraïne de aanvallen heviger worden. De aanvalsgolven die Kyiv in de zomer en de herfst teisterden, treffen nu ook andere regio's.
In Kyiv blijven is gevaarlijk geworden door de ballistische raketten en Shahed-drones. Ik ben uitgeput door de voortdurende angst en het slaapgebrek. Ik heb het gevoel dat ik een punt heb bereikt waarop ik hiervan moet herstellen. Ik moet de veiligheid van mijn kinderen vooropstellen.
Ik bekijk de situatie niet langer in de eerste plaats vanuit mijn professionele perspectief. Nu kijk ik ernaar als moeder, met de verantwoordelijkheid om mijn kinderen te beschermen.
Waarom overweeg je om terug te keren naar Nederland?
Daryna Yakymova: Ik heb verschillende mogelijkheden onderzocht, omdat het gevaarlijk is om hier te blijven. Nederland is een van de opties die ik heb overwogen, mede omdat ik er eerder onder tijdelijke bescherming heb verbleven.
Maar de woningcrisis vormt een grote hindernis.
Ik heb verschillende Nederlandse gemeenten aangeschreven. Ze reageren snel en dat waardeer ik. Tot nu toe heeft elke gemeente die ik heb benaderd, op mijn bericht gereageerd. Ze leggen uit dat ik kan komen en dat ze mijn situatie met mij zullen bespreken, maar geven ook aan dat alle opvangplaatsen waarvoor zij verantwoordelijk zijn, bezet zijn.
Er zijn wachtlijsten met mensen die nog geen woonruimte hebben kunnen vinden.
Ik heb niet alle gemeenten in Nederland benaderd en kan dus niet voor het hele land spreken. Maar uit de reacties die ik heb ontvangen, blijkt wel hoe moeilijk het is om woonruimte te vinden.
Wat zou er gebeuren als je nu in Nederland aankomt?
Daryna Yakymova: Dat is precies de vraag die ik nog niet kan beantwoorden.
Mijn eerste vraag is of ik überhaupt kan komen. Er is een verschil tussen een land kunnen binnenkomen en weten waar je zal wonen zodra je aankomt.
Ik heb gekeken naar particuliere huurwoningen tegen relatief redelijke prijzen, maar ik kan niet zomaar een appartement huren. Ik werk niet in Nederland, heb geen Nederlands inkomen en woon er momenteel niet. Onder deze omstandigheden is het heel moeilijk om een verhuurder te vinden die aan mij wil verhuren.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Om werk te vinden, moet ik daar zijn en me er vestigen. Maar om me daar te kunnen vestigen, heb ik eerst een woonplek nodig.
Ook de details rond het verlengen of verkrijgen van tijdelijke bescherming moeten nog worden opgehelderd. Ik ben nog niet zover gekomen, omdat huisvesting de eerste en belangrijkste vraag is. Het appartement waar we in Rotterdam woonden, is geen optie meer. Toen ik vertrok, liep het huurcontract af en trokken andere mensen erin.
Ik probeer dus te begrijpen welke mogelijkheden er nog zijn.
“Mensen denken dat Oekraïners definitief terugkeren. Ik denk niet dat dat klopt.”
Er wordt veel gesproken over Oekraïners die terugkeren. Wat zouden mensen in de gastlanden volgens jou hierover moeten begrijpen?
Daryna Yakymova: Ik denk niet dat we ervan moeten uitgaan dat Oekraïners die terugkeren, definitief in Oekraïne zullen blijven.
Integendeel, ik denk dat veel mensen mogelijk opnieuw zullen proberen te vertrekken, omdat de situatie steeds moeilijker wordt. De winter nadert en de energie-infrastructuur is beschadigd. We hebben nu al te maken met langdurige stroomonderbrekingen, terwijl de verwarming nog niet eens aanstaat.
Ik weet niet of Europese landen opnieuw meer Oekraïners zullen zien aankomen, maar ik denk dat ze mogelijk weer te maken krijgen met een nieuwe vluchtelingenstroom, met name van gezinnen met kinderen.
Daarom is het belangrijk te begrijpen dat terugkeren naar Oekraïne niet noodzakelijk betekent dat iemand heeft besloten er voorgoed te blijven. Omstandigheden veranderen. Wat twee jaar geleden nog te doen was, is dat vandaag misschien niet meer.
Mensen nemen beslissingen op basis van de omstandigheden waarmee ze op dat moment worden geconfronteerd. Verandert de situatie, dan moeten ze hun mogelijkheden opnieuw afwegen.
Wat zouden Nederland en andere Europese landen volgens jou anders moeten doen voor Oekraïners die bescherming zoeken?
Daryna Yakymova: Ik denk dat er veel meer aandacht moet komen voor de integratie van Oekraïners op de arbeidsmarkt.
Oekraïners kunnen zich aanpassen. Ze kunnen talen leren, nieuwe vaardigheden verwerven en hun weg vinden in verschillende professionele omgevingen. Velen hebben een hogere opleiding en ruime werkervaring. Het zijn artsen, onderzoekers, academici en andere specialisten.
Toch ken ik hoogopgeleide Oekraïners die geen werk kunnen vinden dat aansluit bij hun opleiding en ervaring. Ik ken mensen met een doctoraat en gespecialiseerde medische kwalificaties die in Rotterdam moeite hebben gehad om werk te vinden. Hun kennis en vaardigheden zouden juist van grote waarde kunnen zijn voor het land waar ze wonen. Toch worden hun kwalificaties en ervaring vaak onvoldoende benut.
Toen ik in Rotterdam woonde, was er voor mij geen verplichting om Nederlands te leren. Ik kon ervoor kiezen om de taal te studeren, cursussen te volgen en samen met mijn kind te leren, maar er was geen directe noodzaak om dat te doen. Ik denk dat het leren van de taal veel actiever moet worden gestimuleerd. Mensen moeten de kans krijgen om een bepaald taalniveau te bereiken, zodat ze zich professioneel kunnen ontwikkelen en aan de arbeidsmarkt kunnen deelnemen.
Dat zou niet alleen de economie ten goede komen, maar Oekraïners ook helpen het gevoel te krijgen dat ze een bijdrage leveren, in plaats van alleen maar af te wachten tot hun situatie wordt opgelost.
Wij zijn geen mensen die hier aankomen zonder opleiding, vaardigheden of werkervaring. We hebben kwalificaties, kennis en het vermogen om ons aan te passen. Ik denk dat gastlanden veel meer moeite moeten doen om dat te erkennen en ons te helpen onze vaardigheden daadwerkelijk te benutten.
Welke ondersteuning hebben ontheemde Oekraïners naast werk nog meer nodig?
Daryna Yakymova: Huisvesting is het meest urgente probleem. Je hebt eerst een plek nodig om te wonen voordat je je leven weer kunt opbouwen.
Ik denk niet dat dit probleem zich alleen in Nederland voordoet. De woningcrisis treft veel Europese landen en maakt het bijzonder moeilijk voor mensen die hun huis hebben moeten verlaten.
Ook in Oekraïne hebben mensen moeite om een veilige plek te vinden om naartoe te gaan. Vrijwilligers en maatschappelijke organisaties bieden psychologische ondersteuning, helpen mensen die binnen Oekraïne ontheemd zijn geraakt bij het vinden van woonruimte en zoeken onderdak voor gezinnen. Veel van dit werk is afhankelijk van mensen die elkaar helpen.
Voor mensen uit gebieden dicht bij de frontlinie is vertrekken soms moeilijk, simpelweg omdat ze nergens naartoe kunnen en niet het geld hebben om ergens anders een leven op te bouwen.
Het zijn problemen die diep ingrijpen in het dagelijks leven van mensen. Oplossingen moeten daarom aansluiten bij de omstandigheden waarin zij zich daadwerkelijk bevinden.
“Een kamer op een veilige plek is beter dan een huis onder vuur.”
Als je eraan denkt opnieuw te vertrekken, wat zou voor jou en je dochters het grootste verschil maken?
Daryna Yakymova: Eerlijk gezegd zou een kamer op een veilige plek voor mij en mijn kinderen — wat voor huisvesting dan ook waar we kunnen wonen zonder voortdurend bang te hoeven zijn — vele malen beter zijn dan mijn appartement in Kyiv.
Mijn appartement heeft meerdere kamers. Het is mijn thuis, de plek waar ik van houd, die van mij is en waar mijn hele leven mee verbonden is.
Maar het ligt voortdurend onder vuur.
Een kamer op een veilige plek, met licht en verwarming, zou op dit moment veel beter voor ons zijn dan het huis waar ik zo van houd, maar waar we ons niet veilig kunnen voelen.
Ik had me nooit kunnen voorstellen dat ik ooit voor zo’n keuze zou komen te staan. Maar dit is de realiteit waarmee ik word geconfronteerd.
Is er nog iets wat je mensen in Europa zou willen laten begrijpen over Oekraïners die mogelijk opnieuw moeten vertrekken?
Daryna Yakymova: Ik zou willen dat mensen begrijpen dat zulke beslissingen niet eenvoudig zijn. We keren niet per se terug omdat de oorlog voorbij is of omdat we denken dat het leven in Oekraïne weer veilig is. We keren terug omdat onze familie, onze huizen, ons werk en ons leven daar zijn. We proberen dat leven steeds opnieuw op te bouwen zodra de omstandigheden dat toelaten.
Maar er komt een moment waarop het gevaar te groot wordt, zeker als je kinderen hebt.
Ik houd van Kyiv. Ik wil in mijn museum werken. Ik wil dat mijn kinderen een normale kindertijd hebben. Ik wil dat we 's nachts kunnen slapen, naar school en naar ons werk kunnen gaan en zonder voortdurende angst kunnen leven.
Op dit moment kan ik mijn kinderen dat hier niet garanderen.
Ik weet niet precies wat er hierna zal gebeuren. Ik kan de situatie alleen blijven volgen en beslissingen nemen op basis van wat het veiligst is voor mijn gezin.
Voor nu moet veiligheid vooropstaan.
_____________________________________________________________________________________
De ervaring van Daryna illustreert de onzekerheid waarmee Oekraïners worden geconfronteerd wanneer ontheemding geen rechtlijnig traject is van vluchten naar terugkeer. Het onderzoeksrapport van OPORA Foundation, Navigating Return: Understanding the Challenges and Well-Being of Ukrainians Coming Home Amid Conflict, onderzoekt deze veranderende patronen van mobiliteit en de druk die mensen ertoe brengt te beslissen of ze naar Oekraïne terugkeren of opnieuw bescherming in het buitenland zoeken.
Voor sommige gezinnen is terugkeer een poging om zich weer bij hun dierbaren te voegen en hun professionele en persoonlijke leven opnieuw op te bouwen. Wanneer de veiligheidssituatie verslechtert, kan opnieuw vertrekken noodzakelijk worden. Tegelijkertijd maken woningtekorten en belemmeringen op de arbeidsmarkt het moeilijk om elders een veilig en stabiel bestaan op te bouwen.
Het verhaal van Daryna maakt deze tegenstrijdigheid tastbaar: iemand kan een huis, een beroep en een leven hebben om naar terug te keren, en toch opnieuw op zoek moeten naar een veilige plek.
Daryna Yakymova is een kunsthistorica uit Kyiv die jarenlang onderzoek heeft gedaan naar twintigste-eeuwse en hedendaagse kunst voor het Nationaal Kunstmuseum van Oekraïne. In oktober 2022 vluchtte ze met haar twee dochters, toen 9 en 1 jaar oud, naar Nederland, waar ze acht maanden in Rotterdam woonde. In de zomer van 2023 keerde ze terug naar Oekraïne om zich weer bij haar man en moeder te voegen en haar werk in het museum te hervatten.
Nu de raket- en droneaanvallen intensiveren en de winter opnieuw nadert, overweegt Daryna voor een tweede keer uit Oekraïne te vertrekken. Maar het vinden van een veilige plek is niet meer zo eenvoudig als in 2022. Haar verhaal weerspiegelt de realiteit van veel ontheemde Oekraïners: terugkeren naar huis betekent niet per se het einde van ontheemding.
“Ik miste het om mijn beroep uit te oefenen. Ik moest weer aan het werk.”
Foto: Daryna met haar kinderen in Nederland in 2022
Je vertrok in oktober 2022 voor het eerst uit Kyiv naar Nederland. Wat bracht je tot die beslissing?
Daryna Yakymova: In oktober 2022 kregen we te maken met zware raketaanvallen die onze energie-infrastructuur voor een deel verwoestten. We hadden geen elektriciteit en dat was beangstigend. De aanvallen waren niet alleen gevaarlijk, maar ook ergl stressvol.
Een vriendin van mij woont in Nederland met haar partner, die oorspronkelijk uit Dnipro komt maar al jarenlang in Rotterdam woont. Toen de oorlog uitbrak, huurde hij een appartement voor vrienden die naar Nederland waren gevlucht. Die oktober vonden zij andere woonruimte, waardoor het appartement vrijkwam.
Mijn vriendin stelde voor dat ik tijdelijk mijn intrek zou nemen in het appartement, zodat mijn kinderen en ik even tot rust konden komen. Natuurlijk stemde ik daarmee in. Ik was daarvoor slechts één keer in Nederland geweest, tijdens een korte museumreis naar Amsterdam met mijn collega's. Maar deze keer bleven we acht maanden.
Hoe heb je het ervaren om je in Nederland te vestigen?
Daryna Yakymova: Het verkrijgen van tijdelijke bescherming verliep heel eenvoudig. Naar mijn ervaring werkt het systeem in Nederland erg goed. De communicatie was uitstekend, zowel via e-mail als persoonlijk. De gemeente hielp met het papierwerk en ik had iemand die contact met me hield, ook wanneer ik vragen had over het onderwijs van mijn kinderen. Alles was duidelijk en relatief eenvoudig.
Foto: Daryna's dochter.
Maar die periode had ook een andere kant. Ik was alleen met mijn kinderen en werkte niet. Mijn dagen stonden volledig in het teken van de zorg voor hen. Langzaam begon ik te voelen wat ik professionele honger zou noemen. Ik moest werken. Ik wilde iets betekenisvols doen met mijn vak. In Rotterdam had ik het gevoel dat niemand mijn vaardigheden nodig had.
“Ik wilde weer aan het werk en opnieuw een normaal leven opbouwen.”
Waarom besloot je in de zomer van 2023 naar Kyiv terug te keren?
Daryna Yakymova: Daar waren verschillende redenen voor. Mijn moeder was in Kyiv, mijn man was in Oekraïne en we waren al lange tijd van elkaar gescheiden. Ik wilde weer samen kunnen zijn. Ik wilde terugkeren naar mijn baan in het museum en mijn normale leven weer opbouwen.
De veiligheidssituatie in Kyiv leek op dat moment redelijk beheersbaar. De stad werd niet geconfronteerd met bombardementen van dezelfde intensiteit als nu. Toen de zomervakantie op de scholen begon, schreef ik me uit bij de gemeente Rotterdam, haalde ik mijn kinderen van school, regelde ik de laatste zaken en keerde ik terug naar Kyiv. We pakten ons gewone leven weer op.
Voor mij is Kyiv thuis. Ik ben hier geboren, ik woon hier en mijn hele leven is met deze stad verweven. Wanneer ik terugkeer naar Kyiv, keer ik terug naar mijn eigen leven.
Terugkijkend op je beslissing om in 2022 te vertrekken, hoe is je perspectief sindsdien veranderd?
Daryna Yakymova: Ik denk er nu niet meer hetzelfde over als toen. Toen ik in 2022 vertrok was ik vooral gericht op weer aan het werk gaan en het voortzetten van mijn carrière. Ik volgde de ontwikkelingen in de veiligheidssituatie niet zo nauwlettend als nu. Natuurlijk waren er aanvallen, maar op dat moment waren andere dingen belangrijker voor mij.
Nu word ik dagelijks met aanvallen geconfronteerd. Ik ben er zo uitgeput door geraakt dat ik besef dat ik een pauze nodig heb. Ik moet mijn kinderen beschermen en hun veiligheid vooropstellen.
De voldoening die ik uit mijn werk haal, zal niet verdwijnen. Ik kan later altijd weer terugkeren naar mijn vak. Maar op dit moment staat de veiligheid voorop.
“Het is moeilijk geworden om simpelweg te bestaan.”
Hoe is het dagelijks leven in Kyiv veranderd sinds je terugkeer?
Daryna Yakymova: Het is buitengewoon moeilijk geworden om gewoon te bestaan.
Oorlogsvoering is ook een technologische wedloop. Naarmate er nieuwe wapens worden ontwikkeld, zijn het de burgers die de gevolgen daarvan ondervinden. Ongeveer zes maanden geleden werden Shahed-drones met straalaandrijving op grote schaal ingezet tegen Kyiv. Dat heeft de betekenis van het dagelijks leven in de stad veranderd.
Je gaat naar bed zonder te weten of je die nacht zal kunnen slapen. Je legt je kinderen in bed en vervolgens gaan de luchtalarmen af. Je hoort de sirenes buiten, gevolgd door explosies en drones. Daarna volgen waarschuwingen voor ballistische raketten, die bijzonder beangstigend zijn.
Wanneer er wordt gewaarschuwd voor ballistische raketten, heb je letterlijk ongeveer drie minuten om uit bed te komen en de gang te bereiken. Je moet jezelf beschermen tegen glasscherven van ruiten die door een explosie kunnen versplinteren en door de kamer kunnen vliegen.
Vaak is er geen tijd om een schuilkelder te bereiken. Je moet onmiddellijk reageren en weggaan bij de ramen.
Wanneer er een grootschalige aanval wordt aangekondigd, weten we dat raketten en drones uit verschillende richtingen kunnen naderen. Er kunnen wel dertig ballistische raketten tegelijk op de stad afkomen. Sommige worden mogelijk niet onderschept, omdat er naar mijn mening helaas niet genoeg luchtverdedigingssystemen zijn om ballistische raketten tegen te houden en onze steden afdoende te beschermen.
Deze raketten kunnen woongebouwen treffen, zoals helaas maar al te vaak gebeurt, of doelwitten raken zoals energie-infrastructuur, logistieke voorzieningen, vervoersknooppunten en andere kritieke locaties. We weten hoe we ons op zo'n aanval moeten voorbereiden. Mijn kinderen en ik verzamelen de spullen die we nodig hebben — dekens, kussens en slaapzakken — en gaan naar de schuilkelder bij hun school, op ongeveer 300 meter van ons huis. Daar blijven we tot de ochtend.
Maar wanneer er plotseling raketgevaar dreigt en er geen tijd is om ons voor te bereiden, voelt het alsof we Russisch roulette spelen.
Welke invloed heeft dit op het dagelijks leven van je dochters?
Daryna Yakymova: Kinderen zijn natuurlijk bang. Ze brengen uren door in schuilkelders in plaats van normaal te leren of te spelen.
Als er 's ochtends een luchtalarm afgaat, kun je je kind niet zomaar naar de kleuterschool brengen. De kinderen moeten op een veilige plek blijven totdat het alarm voorbij is. Een alarm kan drie, vier of zelfs zes uur aanhouden.
Op de kleuterschool zitten kinderen van verschillende leeftijden opeengepakt in dezelfde schuilkelder — van de jongste groepen tot de oudere kinderen. Dat is moeilijk voor hen. De ruimtes worden benauwd, de ventilatie is niet altijd toereikend en de kinderen zijn moe en gestrest. Wanneer er explosies plaatsvinden, worden ze bang en zijn hun ouders er niet om hen te troosten. Mijn jongste dochter gaat naar een inclusieve kleuterschool, waar ook kinderen met extra ondersteuningsbehoeften zitten. Voor hen kunnen deze omstandigheden nog moeilijker zijn.
Wanneer ik op mijn werk ben en weet dat mijn kind al drie uur in een schuilkelder heeft doorgebracht, kan ik mij niet meer concentreren op mijn werk. Het enige waar ik aan denk is hoe snel ik bij haar kan komen, haar mee naar huis kan nemen en haar kan helpen tot rust te komen en uit te rusten.
Een normaal schoolleven is er niet meer, de kleuterschool kent geen vaste dagelijkse routine en ook het werkende leven wordt steeds vaker ontwricht.
Foto: Daryna's dochter.
Hoe is het om onder deze omstandigheden bij het Nationaal Kunstmuseum te blijven werken?
Daryna Yakymova: In mei sloeg een raket in de buurt van ons museum in en door de schokgolf sneuvelde alle ruiten van het negentiende-eeuwse gebouw. Ook de muren en gevels raakten beschadigd.
Veel van onze ramen zijn nu met multiplex afgedekt. Nu de winter nadert, worden de ruimtes koud en vochtig en wordt het steeds moeilijker om er te werken.
Foto: Nationaal Kunstmuseum na de bombardementen in Mei.
Wanneer de elektriciteit uitvalt, werkt bijna niets meer. We hebben draagbare stroomstations waarmee we de beveiligingsalarmen draaiende houden. Bij evenementen gebruiken we deze stroomstations ook om de apparatuur die we nodig hebben van stroom te voorzien. We proberen ons werk voort te zetten onder omstandigheden die allesbehalve normaal zijn.
Foto: Nationaal Kunstmuseum na de bombardementen in Mei.
Maar zelfs wanneer ik in het museum ben, maak ik me voortdurend zorgen over mijn kinderen. Onderweg naar het werk zie je de rooksporen van onderschepte drones in de lucht of de plekken waar drones zijn ingeslagen. Je ziet wat er om je heen gebeurt en draagt die angst de hele dag met je mee.
Onlangs zaten we na een aanval op de energie-infrastructuur twee volle dagen zonder stroom. Het stookseizoen was nog niet eens begonnen en we hadden al te maken met geplande en noodgedwongen stroomonderbrekingen. Het is uitputtend. Door slaapgebrek en de voortdurende angst is het moeilijk om je werk goed te doen en een gevoel van stabiliteit te behouden.
“Ik moet mijn kinderen beschermen en hun veiligheid op de eerste plaats zetten.”
Wanneer begon je serieus te overwegen om Oekraïne opnieuw te verlaten?
Daryna Yakymova: Toen de Shahed-drones met straalaandrijving verschenen. Ik begon me af te vragen of we niet beter ergens anders naartoe konden gaan.
Aanvankelijk overwoog ik om naar het westen van Oekraïne te verhuizen. We hadden zelfs de zomer doorgebracht in de regio Tsjerkasy. Maar inmiddels zien we dat ook in het westen van Oekraïne de aanvallen heviger worden. De aanvalsgolven die Kyiv in de zomer en de herfst teisterden, treffen nu ook andere regio's.
In Kyiv blijven is gevaarlijk geworden door de ballistische raketten en Shahed-drones. Ik ben uitgeput door de voortdurende angst en het slaapgebrek. Ik heb het gevoel dat ik een punt heb bereikt waarop ik hiervan moet herstellen. Ik moet de veiligheid van mijn kinderen vooropstellen.
Ik bekijk de situatie niet langer in de eerste plaats vanuit mijn professionele perspectief. Nu kijk ik ernaar als moeder, met de verantwoordelijkheid om mijn kinderen te beschermen.
Waarom overweeg je om terug te keren naar Nederland?
Daryna Yakymova: Ik heb verschillende mogelijkheden onderzocht, omdat het gevaarlijk is om hier te blijven. Nederland is een van de opties die ik heb overwogen, mede omdat ik er eerder onder tijdelijke bescherming heb verbleven.
Maar de woningcrisis vormt een grote hindernis.
Ik heb verschillende Nederlandse gemeenten aangeschreven. Ze reageren snel en dat waardeer ik. Tot nu toe heeft elke gemeente die ik heb benaderd, op mijn bericht gereageerd. Ze leggen uit dat ik kan komen en dat ze mijn situatie met mij zullen bespreken, maar geven ook aan dat alle opvangplaatsen waarvoor zij verantwoordelijk zijn, bezet zijn.
Er zijn wachtlijsten met mensen die nog geen woonruimte hebben kunnen vinden.
Ik heb niet alle gemeenten in Nederland benaderd en kan dus niet voor het hele land spreken. Maar uit de reacties die ik heb ontvangen, blijkt wel hoe moeilijk het is om woonruimte te vinden.
Wat zou er gebeuren als je nu in Nederland aankomt?
Daryna Yakymova: Dat is precies de vraag die ik nog niet kan beantwoorden.
Mijn eerste vraag is of ik überhaupt kan komen. Er is een verschil tussen een land kunnen binnenkomen en weten waar je zal wonen zodra je aankomt.
Ik heb gekeken naar particuliere huurwoningen tegen relatief redelijke prijzen, maar ik kan niet zomaar een appartement huren. Ik werk niet in Nederland, heb geen Nederlands inkomen en woon er momenteel niet. Onder deze omstandigheden is het heel moeilijk om een verhuurder te vinden die aan mij wil verhuren.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Om werk te vinden, moet ik daar zijn en me er vestigen. Maar om me daar te kunnen vestigen, heb ik eerst een woonplek nodig.
Ook de details rond het verlengen of verkrijgen van tijdelijke bescherming moeten nog worden opgehelderd. Ik ben nog niet zover gekomen, omdat huisvesting de eerste en belangrijkste vraag is. Het appartement waar we in Rotterdam woonden, is geen optie meer. Toen ik vertrok, liep het huurcontract af en trokken andere mensen erin.
Ik probeer dus te begrijpen welke mogelijkheden er nog zijn.
“Mensen denken dat Oekraïners definitief terugkeren. Ik denk niet dat dat klopt.”
Er wordt veel gesproken over Oekraïners die terugkeren. Wat zouden mensen in de gastlanden volgens jou hierover moeten begrijpen?
Daryna Yakymova: Ik denk niet dat we ervan moeten uitgaan dat Oekraïners die terugkeren, definitief in Oekraïne zullen blijven.
Integendeel, ik denk dat veel mensen mogelijk opnieuw zullen proberen te vertrekken, omdat de situatie steeds moeilijker wordt. De winter nadert en de energie-infrastructuur is beschadigd. We hebben nu al te maken met langdurige stroomonderbrekingen, terwijl de verwarming nog niet eens aanstaat.
Ik weet niet of Europese landen opnieuw meer Oekraïners zullen zien aankomen, maar ik denk dat ze mogelijk weer te maken krijgen met een nieuwe vluchtelingenstroom, met name van gezinnen met kinderen.
Daarom is het belangrijk te begrijpen dat terugkeren naar Oekraïne niet noodzakelijk betekent dat iemand heeft besloten er voorgoed te blijven. Omstandigheden veranderen. Wat twee jaar geleden nog te doen was, is dat vandaag misschien niet meer.
Mensen nemen beslissingen op basis van de omstandigheden waarmee ze op dat moment worden geconfronteerd. Verandert de situatie, dan moeten ze hun mogelijkheden opnieuw afwegen.
Wat zouden Nederland en andere Europese landen volgens jou anders moeten doen voor Oekraïners die bescherming zoeken?
Daryna Yakymova: Ik denk dat er veel meer aandacht moet komen voor de integratie van Oekraïners op de arbeidsmarkt.
Oekraïners kunnen zich aanpassen. Ze kunnen talen leren, nieuwe vaardigheden verwerven en hun weg vinden in verschillende professionele omgevingen. Velen hebben een hogere opleiding en ruime werkervaring. Het zijn artsen, onderzoekers, academici en andere specialisten.
Toch ken ik hoogopgeleide Oekraïners die geen werk kunnen vinden dat aansluit bij hun opleiding en ervaring. Ik ken mensen met een doctoraat en gespecialiseerde medische kwalificaties die in Rotterdam moeite hebben gehad om werk te vinden. Hun kennis en vaardigheden zouden juist van grote waarde kunnen zijn voor het land waar ze wonen. Toch worden hun kwalificaties en ervaring vaak onvoldoende benut.
Toen ik in Rotterdam woonde, was er voor mij geen verplichting om Nederlands te leren. Ik kon ervoor kiezen om de taal te studeren, cursussen te volgen en samen met mijn kind te leren, maar er was geen directe noodzaak om dat te doen. Ik denk dat het leren van de taal veel actiever moet worden gestimuleerd. Mensen moeten de kans krijgen om een bepaald taalniveau te bereiken, zodat ze zich professioneel kunnen ontwikkelen en aan de arbeidsmarkt kunnen deelnemen.
Dat zou niet alleen de economie ten goede komen, maar Oekraïners ook helpen het gevoel te krijgen dat ze een bijdrage leveren, in plaats van alleen maar af te wachten tot hun situatie wordt opgelost.
Wij zijn geen mensen die hier aankomen zonder opleiding, vaardigheden of werkervaring. We hebben kwalificaties, kennis en het vermogen om ons aan te passen. Ik denk dat gastlanden veel meer moeite moeten doen om dat te erkennen en ons te helpen onze vaardigheden daadwerkelijk te benutten.
Welke ondersteuning hebben ontheemde Oekraïners naast werk nog meer nodig?
Daryna Yakymova: Huisvesting is het meest urgente probleem. Je hebt eerst een plek nodig om te wonen voordat je je leven weer kunt opbouwen.
Ik denk niet dat dit probleem zich alleen in Nederland voordoet. De woningcrisis treft veel Europese landen en maakt het bijzonder moeilijk voor mensen die hun huis hebben moeten verlaten.
Ook in Oekraïne hebben mensen moeite om een veilige plek te vinden om naartoe te gaan. Vrijwilligers en maatschappelijke organisaties bieden psychologische ondersteuning, helpen mensen die binnen Oekraïne ontheemd zijn geraakt bij het vinden van woonruimte en zoeken onderdak voor gezinnen. Veel van dit werk is afhankelijk van mensen die elkaar helpen.
Voor mensen uit gebieden dicht bij de frontlinie is vertrekken soms moeilijk, simpelweg omdat ze nergens naartoe kunnen en niet het geld hebben om ergens anders een leven op te bouwen.
Het zijn problemen die diep ingrijpen in het dagelijks leven van mensen. Oplossingen moeten daarom aansluiten bij de omstandigheden waarin zij zich daadwerkelijk bevinden.
“Een kamer op een veilige plek is beter dan een huis onder vuur.”
Als je eraan denkt opnieuw te vertrekken, wat zou voor jou en je dochters het grootste verschil maken?
Daryna Yakymova: Eerlijk gezegd zou een kamer op een veilige plek voor mij en mijn kinderen — wat voor huisvesting dan ook waar we kunnen wonen zonder voortdurend bang te hoeven zijn — vele malen beter zijn dan mijn appartement in Kyiv.
Mijn appartement heeft meerdere kamers. Het is mijn thuis, de plek waar ik van houd, die van mij is en waar mijn hele leven mee verbonden is.
Maar het ligt voortdurend onder vuur.
Een kamer op een veilige plek, met licht en verwarming, zou op dit moment veel beter voor ons zijn dan het huis waar ik zo van houd, maar waar we ons niet veilig kunnen voelen.
Ik had me nooit kunnen voorstellen dat ik ooit voor zo’n keuze zou komen te staan. Maar dit is de realiteit waarmee ik word geconfronteerd.
Is er nog iets wat je mensen in Europa zou willen laten begrijpen over Oekraïners die mogelijk opnieuw moeten vertrekken?
Daryna Yakymova: Ik zou willen dat mensen begrijpen dat zulke beslissingen niet eenvoudig zijn. We keren niet per se terug omdat de oorlog voorbij is of omdat we denken dat het leven in Oekraïne weer veilig is. We keren terug omdat onze familie, onze huizen, ons werk en ons leven daar zijn. We proberen dat leven steeds opnieuw op te bouwen zodra de omstandigheden dat toelaten.
Maar er komt een moment waarop het gevaar te groot wordt, zeker als je kinderen hebt.
Ik houd van Kyiv. Ik wil in mijn museum werken. Ik wil dat mijn kinderen een normale kindertijd hebben. Ik wil dat we 's nachts kunnen slapen, naar school en naar ons werk kunnen gaan en zonder voortdurende angst kunnen leven.
Op dit moment kan ik mijn kinderen dat hier niet garanderen.
Ik weet niet precies wat er hierna zal gebeuren. Ik kan de situatie alleen blijven volgen en beslissingen nemen op basis van wat het veiligst is voor mijn gezin.
Voor nu moet veiligheid vooropstaan.
_____________________________________________________________________________________
De ervaring van Daryna illustreert de onzekerheid waarmee Oekraïners worden geconfronteerd wanneer ontheemding geen rechtlijnig traject is van vluchten naar terugkeer. Het onderzoeksrapport van OPORA Foundation, Navigating Return: Understanding the Challenges and Well-Being of Ukrainians Coming Home Amid Conflict, onderzoekt deze veranderende patronen van mobiliteit en de druk die mensen ertoe brengt te beslissen of ze naar Oekraïne terugkeren of opnieuw bescherming in het buitenland zoeken.
Voor sommige gezinnen is terugkeer een poging om zich weer bij hun dierbaren te voegen en hun professionele en persoonlijke leven opnieuw op te bouwen. Wanneer de veiligheidssituatie verslechtert, kan opnieuw vertrekken noodzakelijk worden. Tegelijkertijd maken woningtekorten en belemmeringen op de arbeidsmarkt het moeilijk om elders een veilig en stabiel bestaan op te bouwen.
Het verhaal van Daryna maakt deze tegenstrijdigheid tastbaar: iemand kan een huis, een beroep en een leven hebben om naar terug te keren, en toch opnieuw op zoek moeten naar een veilige plek.
Stay informed with
our latest news
Subscribe to receive regular updates on our latest evidence-based research, insights, and policy recommendations.
By clicking Subscribe you're confirming that you agree with our Terms and Conditions.
Stay informed with
our latest news
Subscribe to receive regular updates on our latest evidence-based research, insights, and policy recommendations.
By clicking Subscribe you're confirming that you agree with our Terms and Conditions.
Stay informed with our latest news
Subscribe to receive regular updates on our latest evidence-based research, insights, and policy recommendations.
By clicking Subscribe you're confirming that you agree with our Terms and Conditions.
OPORA
Communication team
Related articles
General
Article
“I Realised That My Experience Has Value”: Bogdana Postrygan’s Civil Society HUB Journey
Oct 28, 2026
Research
Article
Hiring displaced people is not a risk. - Francesco Taiariol
Oct 28, 2026
People of OPORA
Legal
“Everything—your job, your home, even your life—can be taken from you. But no one can take away your knowledge, your experience, or your dedication to helping others”
Oct 28, 2026
English
Ukrainian
Article
Research
Empatia
General
“A Room Somewhere Safe Is Better Than My Home Under Fire”
Oct 28, 2026
Research
General
Navigating Return: First Public Presentation of Our Study
Oct 28, 2026
Research
Article